نشر الکترونیکی و ایجاد کتابخانه های دیجیتالی:

با افزایش انتشارات در جوامع علمی ومشکلات نگهداری وکمبود فضا در کتابخانه ها منابع الکترونیکی به یاری کتابخانه ها آمده اند واین امر باعث شده که کتابخانه ها به حجم زیادی از اطلاعات دسترسی داشته باشند.تا چند سال پیش نشر الکترونیکی با رایانه وکمک گرفتن ازآن برای تسهیل وسرعت بخشیدن به انتشارات کاغذی بهره می گرفت اما اکنون با عنیت یافتن مفاهیمی چون مجله الکترونیکی، کتاب الکترونیکی و نیز پایگاه های داده الکترونیکی محصولات نهایی الکترونیکی وارد جامعه علمی شده اند. درحال حاضر انتشارات الکترونیکی با رایانه وبرای رایانه است نه برای تسهیل وسرعت بخشیدن به انتشارات کاغذی. امروزه نشر الکترونیکی درمقابل نشر کاغذی قرار گرفته است واگر کتابخانه ها بخواهند با شیوه سنتی خدمات ارائه نمایند، جوابگوی نیاز پژوهشگران نخواهد بود.

مزایا ومعایب نشر الکترونیکی: از مزایای نشر الکترونیکی می توان به سرعت، تسهیل به اطلاعات وصرفه جوئی در فضا اشاره نمود.درمقابل مزایای نشر الکترونیکی، برخی از هزینه زیاد نشر الکترونیکی در مقابل نشر چاپی به عنوان یکی از معایب آن یاد می کنند. در این مورد اگر توجه داشته باشیم که نشر چاپی در ظاهر شاید هزینه اش کمتر باشد ولی اگر به طور مثال هزینه سخت افزاری، نرم افزاری نشر الکترونیکی مجلات الکترونیکی را با هزینه های شکل چاپی نشریات که شامل هزینه اشتراک منابع، هزینه ساختمان وقفسه بندی مجلات و غیره مقایسه کنیم شاید با منافعی که ذکر شد از قبیل سرعت، تسهیل دسترسی با صرفه تر باشد.باید توجه نمود که نشر الکترونیکی تا کنون بیشتر در مورد منابع ردیف دومی یعنی واژه نامه ها، ودایره المعارفها و غیره کار می رفت. زیرا شکل الکترونیکی این منابع برای محقق سرعت وهمچنین تسهیل دستیابی به اطلاعات مورد نظر را از منابع چاپی میسر می کرد و در ضمن برای حل مشکل کمبود فضا در کتابخانه ها مفید واقع می شد. مثلا" دایره المعارف ۲۴جلدی بریتانیکا را روی یک سی دی ذخیره کرده اند که نسبت به منابع چاپی در کتابخا نه ها جای کمتری اشغال می کند ودسترسی وبازیابی اطلاعات از طریق آن نیز راحت تر است.ولی در حال حاضر تکنولوژی اطلاعات به تدریج به سمت تولید منابع ردیف اول، یعنی خود کتاب ومدرک پیش رفته است و ایجاد کتاب الکترونیکی وبه تبع آن ایجاد کتابخانه الکترونیکی میسر گردیده است. مزایا و ویژگی های کتاب های الکترونیکی عبارتند از: دسترسی از راه دور، سهولت انتقال در عین یکپارچگی مطالب،انسجام مطالب و تنوع کاربرد،تبادل بینابین مطالب با یکدیگر، پشتیبانی از امکانات، سهولت کار واجرا.

رویکرد متفاوت به ملاحظات امنیتی در ابتکارات کتابخانه های دیجیتالی:

برنامه ریزی برای یک کتابخانه دیجیتالی در صورتی با موفقیت مواجه می شود که مشتریان را به مثابه مراجعان در نظر بگیرد و به موضوعاتی همچون وفاداری به کتابخانه، حفظ مشتری و توسعه بازار مناسب، توجه داشته باشد. در کتابخانه های دیجیتالی، دو موضوع پایداری و امنیت در درجه اول اولویت قرار می گیرند. سیستم عاملی که برای کتابخانه دیجیتالی در نظر گرفته ایم چه بسا بیشتر از ۵، ۱۰ یا ۱۵ سال کارآیی نداشته باشد. محافظت از داده های دیجیتالی جنبه مهمی است که در اکثر ابتکارات کتابخانه های دیجیتالی در ایران، به آن توجه نمی شود. یکی از مولفه های مهم در همان ده درصدی که طراحان در نود درصد اوقات نادیده می گیرند، امنیت است. هرگاه سخن از امنیت به میان می آید ذهن ما ناخودآگاه به طرف ورود بدون مجوز، دستبرد به اطلاعات و وحشت آفرینی رایانه ای کشیده می شود. اگرچه توجه به موارد فوق در همه ابتکارات مربوط به ایجاد دارایی های شبکه ای معتبر است، اما اینها تنها مشتی نمونه خروار هستند.

● مفاهیم امنیت:

۱) رها از خطر یا گزند: دژ مستحکم.

۲) رها از خطر از دست رفتن; گاو صندوق: نوشته هایش در گاوصندوق در امان بودند.

۳) رها از خطر ردگیری، استراق سمع یا خبرچینی به وسیله اشخاص غیرمجاز: فقط یک خط تلفن در سفارت امن بود .

۴) بدون ترس، اضطراب یا تردید

۵) الف) بدون احتمال شکسته شدن یا خمشدن; محکم: نردبان آهنی محکم

ب) محکم بسته شده: قفل سفت.

۶) مطمئن; قابل اعتماد: سرمایه گذاری مطمئن

۷) قطعی; مسلم: با سه گل زده شده در نیمه اول، پیروزی آنها قطعی بود. فقط معدودی از کتابخانه ها در ایران اگر نگوییم هیچیک از آنها دارای یک پروتکل امنیت سازمانی هستند. با وجود این به نظر می رسد که همه کتابخانه ها به سوی دیجیتالی شدن، مشتاقانه با یکدیگر مسابقه گذاشته اند. بعضی از آنها بدون این که به حفاظت مجموعه های خود توجه داشته باشند به سوی دیجیتالی شدن پیش می روند و بعضی دیگر به موضوعات پراکندهای نظیر جبران تغییر نحوه استفاده کاربران، افزایش تنوع در شیوه های ارزیابی اطلاعات یا ارایه موثر اطلاعات توجه دارند. رویکرد آنها هر دلیلی که داشته باشد در صورت فقدان پروتکل امنیت سازمانی، ضربه پذیر خواهد بود. ترسیم طرح امنیت کتابخانه دیجیتالی (دی ال اس پی)" به معنای استخدام یک مامور سابق اداره اطلاعات نیست، اما قرار دادن همه اطلاعات در سبد تحلیل امنیت رایانه، این کار را ایجاب می کند. "دی ال اس پی" نوعی فعالیت درشناخت آسیب پذیری های احتمالی است.

● محافظت از مطالب دیجیتالی:

یک شیوه، استفاده از پوسته امنیتی برای ارسال مواد دیجیتالی است. پوسته امنیتی زمانی فعال می شود که مراجعان در همه جا به کتابخانه دیجیتالی متصل شوند و موافقت خود را در پیروی از پروتکل های مدیریت حقوق دیجیتال اعلام کنند. یک نوع از این سیستمها در شرکت هایی نظیر "نت لایبرری" به کار می رود. در روزهای اولیه استفاده از "نت لایبرری"، مراجعین می بایست ابتدا نرم افزاری را پیاده می کردند تا بتوانند مواد را بخوانند. موادی که از طریق الکترونیکی امانت داده می شدند با یک مهر زمانی پیاده می شدند. این مهر باعث می شد دستیابی کاربر به مواد مزبور بعد از اتمام آن زمان خاص ناممکن گردد. برای امانت گرفتن مواد، بیشتر مراجعین موظف بودند ماده قبلی را برگردانند یا آن را مشاهده کنند. بعدها"نت لایبرری" سیستم درون خطی را برگزید و لازم بود که کاربر، مواد را به صورت درون خطی بخواند. به هر کاربر یک قفسه مجازی کتاب داده می شد تا بتواند مواد مورد علاقه خود را ذخیره کند.

حتی علائمی نیز ابداع گردیدند که به صورت درون خطی ذخیره می شدند. کاربران می توانستند بر مبنای ایجاد حق انحصاری اثر برای طرح فردی کپی هایی به تعداد معین تهیه کنند. درهر حال این سیستم دارای ویژگی منحصر به فردی بود که کپی برداری سیستماتیک را کنترل می کرد. سیستم قادر است کتاب های الکترونیکی را به صورت های متفاوت و نیز در قالب پی دی اف نشان دهد. شکل بالا صفحه ای از این سیستم را نشان می دهد. در هر حال باید توجه داشت که چنین پوسته امنیتی لزوما با حق محرمانه بودن مسائل شخصی مغایرت دارد. سیستم دیگری که برای ارسال مواد به کار می رود "آریل" نام دارد. "آریل" سیستمی است که توسط "گروه تحقیقات کتابخانه ای" برای ارسال الکترونیکی مواد اسکن شده، ابداع شده است.

● موتور جستجوی:alliance content open

این موتور جستجو در حال حاضر ۳۵هزار کتاب را اسکن کرده است که بیشتر آنها به زبان انگلیسی است. تمام این آثار بیشتر از ۵۰سال پیش نوشته شده اند و از حق مالکیت معنوی برخوردار نیستند. این آثار قابل دانلود و چاپ است و امکان استفاده مجدد از آنها برای اهداف تجاری وجود دارد. این موتور جست وجو پیشرفته ترازموتورجست وجوی کتاب گوگل نیست. وب سایتprogram pudlisher این موتور جستجو نویسندگان و ناشران را برای اسکن کردن آثار آنها دعوت به همکاری کرده استGallica سایت کتابخانه ملی فرانسه است. فهرست ۹۰هزار کتابهای دیجیتالی در قسمتimage موجود است، اما کلمات کلیدی در متن صفحات را اسکن نکرده است.

کتابخانه های رایانه ای ( این سه ترکیب چه تفاوتی با هم دارند)؟

کتابخانه دیجیتالی: نرم افزارهایی که بصورت عکس و تصویر و صدا باشند

کتابخانه الکترونیکی: فایلهایhtml , pbf باشند که آنلاین هستند. کتابخانه مجازی: اینها همه زیر مجموعه کتابخانه مجازی می باشند. کتابخانه دیجیتال بصورتoffline می باشد مثلا در قالب یکCD ولی کتابخانه مجازی یا الکترونیکی فقط به صورت آنلاین قابل استفاده است.

سرویس های تعریف شده در این سیستم را می توان به چند دسته مهم ذیل تقسیم نمود:

سرویس ورود اطلاعات، Import وExport سرویس، سرویس جستجوی اطلاعات، سرویس عضویت،Documents Online سرویس، Pudlish Online سرویس. مجموعه های موجود در کتابخانه دیجیتال: پایگاه و بانک های اطلاعاتی، مجلات الکترونیک، کتاب های الکترونیک. یاهو با همکاری چند دانشگاه مختلف و دو موسسه بایگانی کتب اروپایی, قصد دارد تا پایان سال جاری طرحی را برای دسترسی آنلاین کاربران به کتب مختلف راه اندازی کند. این طرح مشابه سرویس گوگل پرینت است. البته سال گذشته این سرویس گوگل به خاطر نقض کپی رایت و شکایت نویسندگان و ناشران از فعالیت باز ماند. نام گروه جمع آوری کتاب های سرویس یاهو تولید کنندگان محتوای آزاد است و به طور مخففOCA نام دارد.

این گروه قصد دارد تا پایان سال جاری با جمع آوری کتاب های مورد نظر و اسکن کردن آنها, امکان جستجوی آنها را از طریق وب سایت این گروه فراهم کند. در آینده نزدیک نیز به عنوان بخشی مستقل به موتور جست وجوی یاهو اضافه خواهد شد تا کاربران براحتی بتوانند به کتاب های دلخواهشان دست پیدا کنند. اولین سری کتاب هایی که قرار است به کتابخانه اضافه شوند از انتشارات دانشگاه کالیفرنیا, موسسه Mebia Reilly&#۰۳۹;O (ناشر کتاب های فنی)، بایگانی ملی کتاب بریتانیا و بایگانی کتب اروپایی هستند.

برتری کتابخانه های دیجیتال نسبت به کتابخانه های سنتی:

۱) نیاز به مراجعه حضوری استفاده کننده نمی باشد و در واقع کتابخانه نزد کاربر می آید.

۲)استفاده از رایانه برای جستجوی اطلاعات .

۳) اشتراک اطلاعات

۴) امکان روز آمدسازی اطلاعات

۵) اطلاعات در هر زمانی قابل دسترسی است، به عبارت بهتردرهای کتابخانه همیشه باز است.

۶) کم بودن هزینه آن

۷) ارزان بودن ذخیره سازی اطلاعات

● نتیجه گیری:

کتابخانه ها چه به شکل سنتی یا شیوه مدرن اداره شوند،باید منابع اطلاعاتی مورد نیاز کاربران خود را فراهم آورند و امکان دسترسی به اطلاعات مورد نیاز را برای کاربران خود تسهیل نمایند. کتابخانه بویژه کتابخانه های دانشگاهی نقش موثری در تحقیقات ایفا می نمایند. این کتابخانه ها با گردآوری و سازماندهی منابع اطلاعاتی باعث می شود از یکسو از تحقیقات تکراری محققان جلوگیری به عمل آید و از طرف دیگر پژوهشگران از تحقیقات قبلی جهت پژوهش های آینده خود استفاده نمایند.